քաղվածք

Ֆրեզեր
«Ոսկե Ճյուղը»

Հոգուն սպառնացող վտանգները

Մալայական առասպել

Տիրակալն անշրջահայացության պատճառով իր հոգին տեղափոխում է կապկի մեջ, որից հետո վեզիրը խորամանկորեն իր հոգին տեղավորում է թագավորի մարմնի մեջ և տիրանում է նրա կնոջն ու թագավորությանը, այն դեպքում, երբ իսկական արքան կապկի կերպարանքով տառապում է պալատում։ Բայց մի անգամ կեղծ տիրակալը, որը թունդ խաղամոլ էր, ներկա է լինում խոյերի կռվին, և այնպես է պատահում, որ այն խոյը, որի համար նա դրամ էր դրել, անշունչ ընկնում է։ Նրան կենդանացնելու բոլոր ջանքերն ապարդյուն են անցնում, մինչև որ կեղծ կառավարիչը, իսկական մարզիկի բնազդով տարված, իր հոգին մտցնում է ընկած խոյի մեջ և վերականգնում գոտեմարտը։ Կապկի կերպարանք ընդունած թագավորն իսկույն օգտվում է առիթից և, պահպանելով ոգու արիությունը, նետի նման սլանում է դեպի իր սեփական մարմինը, որն անզգուշաբար ազատվել էր վեզիրը։ Այսպիսով, նա նորից մտնում է իր պատյանի մեջ, իսկ խոյի կերպարանքով ինքնակոչը պարտվում է ըստ արժանվույն։

հիշվեց

Ենթադրում եմ

Ես կարող եմ ենթադըրել,
Թե այս ջուրը ոչ թե պղտոր, այլ վճիտ է։
Ես կարող եմ ենթադըրել,
Թե հոյակապ ապարանք է այս խրճիթը։
Ես կարող եմ ենթադրել,
Թե այս ծուխը
Գոլորշացող քարածուխ է,
Եվ այս կարմիր ճոթը բարակ
Ոչ թե լաթ է, այլ բոց-կրակ…

Ես կարող եմ ենթադըրել, թե ինձ մոտ ես,
Թեպետ և մեզ սար ու ձորեր են անջատում։
Ես կարող եմ ենթադըրել,
Թե դու համեստ-ամաչկոտ ես,
Մինչդեռ իրոք՝
Ինձ պարզապես չե՜ս նկատում…

Ես կարող եմ ենթադըրել,
Թե այս քունը արթնություն է,
Եվ այն ծանըր պարտությունը
Չտեսնըված հաղթություն է.
Թե այս տանձը… մեծ սափոր է,
Եվ հանդես է այս… թափորը.
Թե այս լեռը… մի շուռ տրված հսկա փոս է
Եվ մի փոքրիկ ինքնահոս է
Իմ այն մատը,
Որ կոչվում է, կարծես, ճկույթ…

Ես կարող եմ ենթադըրել,
Բայց ի՜նչ օգուտ…

քաղվածք

Ֆրեզեր
«Ոսկե Ճյուղը»

Հոգուն սպառնացող վտանգները

Հոգին որպես փոքր մարդ

Վայրենին բնության տարերային ուժերը բացատրում է կենդանի էակների արարքներով, որոնք առկա են այդ ուժերի մեջ կամ գտնվում են դրանցից դուրս. նա նույն կերպ է բացատրում նաև բուն կյանքի երևույթները։ Եթե կենդանին ապրում է և շարժվում, ապա վայրենին կարծում է, թե դա տեղի է ունենում միայն այն պատճառով, որ նրա ներսում նստած է մարդ կամ գազանիկ, որը շարժում է նրան։ Այդ գազանիկը կենդանու մեջ, այդ մարդը մարդու մեջ էլ հենց հոգին է։ Կենդանու կամ մարդու գործունեությունը բացատրվում է հոգու առկայությամբ, իսկ քնած կամ մեռած ժամանակ նրա հանգիստը բացատրվում է հոգու բացակայությամբ։ Քունը կամ ոչ արթմնի վիճակը հոգու ժամանակավոր, իսկ մահը՝ մշտական բացակայությունն է։ Քանի որ մահը հոգու մշտական բացակայությունն է, դրանից կարելի է կանխապաշտպանվել կամ հոգու մարմնից դուրս գալու ճանապարհը փակելով, կամ, եթե արդեն այն հեռացել է մարմնից, նրան վերադարձնելով։ Այս նպատակներից որևէ մեկին հասնելու համար վայրենու կիրառած նախազգուշական միջոցները դրսևորվում են արպես արգելքներ կամ թաբուներ, որոնք ոչ այլ ինչ են, քան կանոններ, որ նախատեսված են հոգու մշտական ներկայությունը կամ նրա վերադարձը ապահովելու համար։ Կարճ ասած, դրանք կոչված են ապահովելու կյանքը։

***

…հոգու նմանությունը մարմնին լիակատար է. ինչպես գոյություն ունեն գեր և նիհար մարմիններ, այնպես էլ կան գեր և նիհար հոգիներ, ինչպես կան ծանր ու թեթև, երկար և կարճ հոգիներ։ Նիաս կղզու բնակիչները հավատում են, թե նախքան ծնվելը մարդուն հարցնում են, թե ի՞նչ երկարության և ի՞նր քաշի հոգի է ցանկանում ունենալ, և չափում ու տալիս են նրան համապատասխան երկարության ու քաշի հոգի։ Երբևէ տրված հոգիներից ամենածանրը կշռում է մոտավորապես 10 գրամ։

***

Որպես կանոն կարծում են, թե հոգին մարմնից հեռանում է անցքով, ամենից առաջ՝ բերանով կամ ռունգերով։ Այդ պատճառով էլ Ցելեբես կղզում հիվանդի քթին, պորտին և ոտքերին երբեմն ձկնորսական կարթեր են ամրացնում, որպեսզի, երբ նրա հոգին փորձի փախչել, ընկնի կեռիկն ու մնա մարդու հետ։

Ծովափնյա դայաքները ենթադրում են, թե կախարդի կամ շամանի մատներին պետք է ձկնորսական կարթեր լինեն, որոնցով մարդկային հոգու թեիչքի պահին կարողանա բռնել նրան և վերադարձնել հիվանդի մարմնի մեջ։ Կարթերը կարող են օգտագործվել ինչպես բարեկամների, այնպես էլ թշնամիների հոգիները որսալու համար։

***

Քնած ժամանակ հոգու բացակայելը հղի է վտանգներով, դրա համար էլ, եթե որևէ պատճառով հոգին երկար ժամանակ պոկվի մարմնից, մարդը, զրկվելով իր կենսական հիմքից, կմեռնի։ Գերմանացիներն ունեն մի հավատալիք, որի համաձայն, հոգին քնած մարդու բերանից դուրս է սահում սպիտակ մկան կամ թռչնի տեսաքով. փակել կենդանու կամ թռչնի վերադարձի ճանապարհը, նշանակում է մահ պատճառել քնածին։

Քնած մարդու հոգին կարող է ուշամալ մի շարք պատճառներով։ Օրինակ, նա կարող է հանդիպել մեկ այլ քնած հոգու, և նրանք կկռվեն։ Բացի այդ, հոգին կարող է հանդիպել ոչ վաղուց մեռած մի ուրիշ մարդու հոգու, և նա իր հետևից կտանի սրան։ Դրա համար էլ Արու կղզիների բնիկները գիշերը չեն մնում այն տանը, որտեղ որևէ մեկը մեռել է, քանի որ կարծում են, թե մեռածի հոգին դեռևս տանն է, և նրանք վախենում են քնի մեջ հանդիպել նրան։

Այնուհետև հոգու՝ քնած մարմին վերադառնալուն կարող է խանգարել դժբախտ պատահարը կամ ուղղակի բռնությունը։ Եթե դայաքը քնի մեջ տեսնում է, որ ինքը ջուրն ընկավ, նրան թվում է, թե այդ դեպքն իրոք կատարվել է իր հոգու հետ. նա մարդ է ուղարկում կախարդի հետևից, որը ջրամբարում ջանում է որսալ հոգին այնքան ժամանակ, մինչև որ բռնում ու վերադարձնում է տիրոջը։ Սանտալները պատմում եմ մի այսպիսի դեպք. մի քնած մարդ շատ է ցանկանում ջուր խմել, և նրա հոգին մողեսի տեսքով հեռանում է մարմնից ու մտնում ջրով լի կուժը։ Հենց այդ պահին կժի տերը խցանում է այն. այդ պատճառով էլ հոգին չի կարողանում վերադառնալ մարմին, ու մարդը մեռնում է։ Մինչ հանգուցյալի բարեկամները դիակը նախապատրաստում էին հրկիզման, մեկը բացում է կուժը, ջուր խմի։ Այդ պահին մողեսը դուրս է սողում ու վերադառնում է մարմին, որն անմիջապես կենդանանում է։ Մարդը վեր է կենում և բարեկամներից հարցնում է, թե ինչու՞ են լաց լինում։ Նրանք ասում են, որ իրեն մեռած էին համարում և պատրաստվում էին դիակիզել։ Մարդն իր ընկերներին բացատրում է, որ ջուր խմելու համար իջել էր ջրհորը, բայց դժվարացել էր դուրս գալ և հենց նոր վերադարձավ։ Այդ ժամանակ նրանք ամեն ինչ հասկանում են։

Նախնադարյան բոլոր ժողովուրդները պահպանում են քնածին արթնացնելու արգելքը, չէ որ նրա հոգին բացակայում է և կարող է չհասցնել վերադառնալ, և եթե մարդն առանց հոգու արթնանա, կհիվանդանա։ Եթե հույժ անհրաժեշտ է քնածին արթնացնել, ապա այդ պետք է անել աստիճանաբար, որպեսզի հոգին ժամանակ ունենա վերադառնալ։ Ֆիջի կղզիներից մեկի (Մատուկու) բնակիչը, որին մեկը քնած ժամանակ ոտքով տրորել էր, աղեկտուր ճիչ էր արձակել, իր հոգուն աղաչելով վերադառնալ. հենց այդ պահին նա երազում տեսնում էր, թե ինքը գտնվում է հեռու՝ Տոնգա կղզում, և խիստ անհանգստացել էր, երբ անսպասելիորեն արթնացել էր Մատուկու կղզում։ Եթե նրան չհաջողվեր հոգուն ստիպել, որ նա արագորեն անցնի ծովը և վերադառնա իր լքած կացարանը, նրան մահ էր սպառնում։ Բնիկը, անշուշտ, սարսափից կմեռներ, եթե նրան չհանգստացներ այդ պահին այդտեղ գտնվող քարոզիչը։

Պարզունակ մարդու կարծիքով, շատ ավելի վտանգավոր է քնածին տեղաշարժելը կամ նրա արտաքին տեսքը փոխելը. այս դեպքում հոգին վերադառնալով, չի կարողանա ճանաչել մարմինը, և մարդը կմեռնի։ Մինանգկաբաուների մոտ խիստ արգելվում է քնածի դեմքին սև ներկ կամ ցեխ քսել, հակառակ դեպքում, բացակայող հոգին կարող է չցանկանալ մտնել անճանաչելիորեն փոխված մարմնի մեջ։ Պաթանի մալալացիները ենթադրում են, որ եթե քնած ժամանակ մարդու դեմքը նախշեն, հեռացած հոգին նրան չի ճանաչի, և մինչև դեմքի վրայից ներկը չմաքրեն, քունը կշարունակվի։ Բոմբեյում քնածի տեսքը փոխելը, օրինակ, դեմքն արտառոց գույներով ներկելը կամ կնոջ դեմքին բեղեր նկարելը համարվում է սպանությանը հավասարազոր։

քաղվածք

Ֆրեզեր
«Ոսկե Ճյուղը»

***

Երբ տան ու քաղաքի մուտքը պահպանելու համար Յանուսի արձան դնելը դարձավ սովորույթ, մարդիկ կարող էին անհրաժեշտ համարել ժամապահ աստծուն ստիպել միաժամանակ երկու կողմը (առաջ և ետ) նայել, որպեսզի ոչինչ չվրիպի նրա աչալուրջ հայացքից։ Չէ որ, եթե աստվածային պահապանը միշտ մի կողմ նայեր, հեշտ է պատկերացնել, թե նրա թիկունքում ինչքան չարագործութուններ կարող էին կատարվել անպատիժ։ Երկդիմի Յանուսի նման մեկնաբանությունը հաստատվում է երկգլխանի կուռքի գոյությամբ, որին Սուրինամի «անտառային նեգրերը» որպես ժամապահ կանգնեցնում են գյուղի մուտքի առջև։ Այդ կուռքը երկու կողմից կոպիտ տաշած՝ մարդկային գլուպներով փայտյա քոթուկ է…

…Սուրինամի նեգրական գյուղերի դարպասների մոտ դրվող այդ երկդիմի կուռքը շատ է հիշեցնում Յանուսի երկդեմ պատկերը, որը՝ մի ձեռքին փայտ, մյուսում՝ բանալի, որպես պահապան կանգնած է Հռոմի դարպասների ու դռների մոտ։ Կասկածից վեր է, որ թե՛ մեկ, և թե՛ մյուս դեպքում երկու ուղղություններով նայող դեմքերը համանման բացատրություն ունեն. նրանք խորհրդանշում են պահապան աստծո զգոնությունը, որը ետևից և առջևից աչքը չի հեռացնում թշնամական ոգիներից և պատրաստ է ամեն վայրկյան մահակի հարվածով ուշաթափ անլ նրանց։

քաղվածք

Ֆրեզեր
«Ոսկե Ճյուղը»

Եղանակի մոգական վերահսկումը

Լայն տարածում ունի այն հավատալիքը, որի համաձայն երկվորյակները բնության, հատկապես անձևի ու ընդհանրապես եղանակի վրա մոգական իշխանություն ունեն։ Այս հետաքրքրական սնահավատությունը գոյություն ունի Բրիտանական Կոլումբիայի որոշ ցեցերի մեջ։ Այս հավատալիքը հաճախ հնդկացիներին դրդում է հատուկ սահմանափակումներ կամ մոգարգելքներ դնել երկվորյակների ծողների վրա, թեև նման կարգի թաբուների ճշգրիտ իմաստը, որպես կանոն, պարզ չէ։ Այսպես, հնդկացի ցիմշիանները հավատում են, որ երկվորյակները իշխանություն ունեն եղանակի վրա։ Այդ պատճառով էլ նրանք քամուն ու անձրևին են դիմում հետևյալ աղոթքով. «Հանդարտվիր, շնչառությունդ երկվորյակների»։ Նրանք նաև կարծում են, թե երկվորյակների ցանկությունները միշտ կատարվում են։ Այդ պատճառով էլ երկվորյակներից միշտ վախենում են, չէ որ նրանք կարող են իրենց ատելի մարդուն վնասել։ Ցիմիշիանները հավատում են նաև, որ երկվորյակները ընդունակ են սաղմոններին (լուսնաձուկ) կանչել, և դրա համար էլ նրանց անվանում են «առատություն բերող»։ Կվակուիթլ հնդկացիների կարծիքով երկվորյակները վերամարմնավորված սաղմոններ են, դրա համար էլ նրանք չպետք է ջրին մոտենան։ Մանուկ հասակում երկվորյակները իբր ձեռքերի շարժումներով կարող են քամի, լավ կամ վատ եղանակ առաջացնել, ինչպես նաև փայտյա մեծ չխկչխկանը թափահարելով՝ հիվանդություններ բուժել։ Նուտկա հնդկացիները նույնպես հավատում են, թե երկվորյակները առնչություն ունեն սաղմոնների հետ, դրա համար էլ երկվորյակներին արգելվում է սաղմոն որսալ, թարմ ձուկ ուտել կամ պարզապես ձեռքում պահել։ Սև ներկով նախշելով դեմքները, իսկ հետո լվանալով, որը ծանր ամպերից թափվող անձրև է խորհրդանշում, նրանք կարող էին եղանակը լավացնել կամ վատացնել և անձրև առաջացնել։ Շուսվապ հնդկացիները և Թոմպսոն գետի հնդկացիները երկվորյակներին զուգորդում են գրիզլի արջի հետ, նրանց անվանելով մատաղ գրիզլիներ։ Եթե հավատալու լինենք նրանց, ապա երկվորյակները ամբողջ կյանքում օժտված են գերբնական ընդունակություններով, մասնավորապես իբր կարող են եղանակը կառավարել։

***

… բրահմանը, եթե ցանկանում է հին հնդկական օրհներգությունների ժողովածուից սովորել հատուկ օրհներգությունը, որը հայտնի է Սամավեդա անունով։ Կարծում են, թե այդ օրհներգությունը, այսպես կոչվախ՝ Շաքվարու երգը, մարմնավորում է Ինդրայի՝ զենքը՝ կայծակի ուժը։ Ահավոր պայթունակ ուժով լիցքավորված այդ օրհներգությանը տիրապետելու փորձ անող խիզախ բրահմանը պետք է կապերը խզեր մարդկանցից և գյուղից հեռանար անտառ։ Մի որոշ ժամանակ, որը տարբեր հեղինակների վկայությամբ տատանվում է մեկից մինչև 12 տարի, նա պարտավոր էր պահպանել որոշակի կենսակարգ՝ օրական 2 անգամ ձեռք տար ջրին, սև զգեստ կրեր, սև սնունդ ուտեր, ծածկի տակ չթաքնվեր, այլ նստեր անձրևի տակ ու կրկներ. «Ջուրը Շաքվարու երգն է»։ Իսկ երբ կայծակը փայլատակեր, պետք է ասեր. «Դա նման է Շաքվարու երգին»։ Իսկ երբ ամպրոպը որոտար. «Մեծը մեծ աղմուկ է առաջացնում»։ Նա իրավունք չուներ առանց ջրին ձեռք տալու՝ հոսանքն անցնել, նավ նստել, եթե կյանքին վտանք չէր սպառնում, և նույնիսկ այդ դեպքում տախտակամած բարձրանալիս նա պետք է անպայման ձեռք տար ջրին, քանի որ, ինչպես ասում է առածը. «Շաքվարու երգի ուժը մնում է ջրում»։ Վերջապես, երբ նրան թույլ էր տրվում բուն երգը սովորել, նա պետք է ձեռքը թաթախեր ամեն տեսակի բույսերով լի անոթի ջրի մեջ։ Երբ բրահմանը այս բոլոր հրահանգները կատարի՝ անձրևի աստվածը՝ Փարջանին, նրա ցանկությամբ անձրև կուղարկի։ Պարզ է, իրավացիորեն նշում է պրոֆեսոր Օլդենբերգը, որ «այս բոլոր կանոնների նպատակն է բրահմանին առնչել ջրի հետ, նրան դարձնել ջրի տարերքի դաշնակիցը և պաշտպանել նրա թշնամանքից։ Նույն իմաստն ունեն նաև սև հագուստն ու սև ուտելիքը։ Կասկած չկա, որ այստեղ սև գույնն անձրևաբեր ամպեր է խորհրդանշում»։ Այդ պատճառով էլ մենք կարող ենք ենթադրել, որ վեդայական դպրոցների գաղափարներն ու հրահանգներն ամենահեռավոր վաղեմությունից եկող մոգական գործողություններ են պարունակում։

***

Լուն Վան՝ բառացիորեն նշանակում է «իշխան վիշապ». հին չինական աստված, որը տնօրինում է աղբյուրները, անձրևը, բերրիությունը։

***

Հաճախ է հանդիպում այն կարծիքը, թե եթե քարերը ջրում թրջեն, նրանց վրա ջուր ցանեն, և առհասարակ նրանց հետ պատշաճ ձևով վարվեն, ապա նրանք ընդունակ են անձրև առաջացնել։ Սամոայի մի գյուղում տանը որոշակի ձևի մի քար են խնամքով պահում։ Դա անձրևի աստծո ներկայացուցիչն է։ Երաշտի ժամանակ քրմերի թափորը դուրս է բերում այն և ընկղմում է աղբյուրի մեջ։

***

Երբ Կենտրոնական Աֆրիկայի վակոնդիոների ցեղին անձրև է անհրաժեշտ, նրանք մարդիկ են ուղարկում վավամբաների՝ «անձրևաքարի» երջանիկ տերերի մոտ, որոնք ապրում են ձյունածածկ լեռների ստորոտում։

***

Լապլանդիայի կախարդներին, ինչպես նաև Շեթլանդ, Լյուիս և Մեն կղզիների կախարդուհիներին վերագրում էին քամին 3 հանգույցով կապելու արվեստին այնպես տիրապետելը, որ ինչքան հանգույցներ են արձակում, քամին այնքան ուժեղ է փչում։ Մինչև օրս էլ Շեթլանդի ծովայինները փոթորկներին իշխել հավակնող պառավներից հանգուցած թաշկինակների կամ թելերի տեսքով քամիներ են գնում։ Ասում են, որ Լերուկիում առ այսօր էլ կան զառամյալ պառավներ, որոնք ապրում են քամիներ վաճառելով։